بررسی زبان شناسی شعر
چکیده :
در این نوشته سعی شده با الهام از دانش زبان شناسی، ساختارهای متعارف و غیرمتعارف زبان، ارتباط میان زبان و شعر توضیح داده شود. سپس نمونه هایی از هنجارگریزی آوایی و واژگانی در اشعار کتاب زبان وادبيّات فارسی عمومی پیش دانشگاهی مورد بررسی قرار می گیرد.
واژگان کلیدی :
زبان شناسی ، شعر، ساختار غیر متعارف ، ارتباط زبان و شعر
مقدمه :
فرق اساسی بین کلام متعارف و غیر متعارف ، علاوه بر صور خیال، کارکرد زبان است. میان زبان و شعر ارتباط وجود دارد. زبان از ترکیب و همنشیني واژه ها در یک ساختار منظم به وجود می آید. زبان گفتار و خبر مثل زبان شعر، از «واژه» به عنوان عنصر اصلی بهره می گیرد. فرق میان زبان شعر و زبان خبر در شکل برخورد واژه ها با یکدیگر و کارکرد آن است. در این مقاله اشعار کتاب زبان و ادبيّات فارسی عمومی دوره پیش دانشگاهی از نظر هنجارگریزی آوایی وهنجار گریزی واژه ای مورد بررسی قرار می گیرد ونمونه هایی ذکر می شود.
اشاره می شود که ابیاتی که به عنوان نمونه در مقاله ذکر شده از کتاب زبان و ادبيّات فارسی عمومی پیش دانشگاهی است بنابراین فقط شماره صفحه ذکر می شود و حرف (ص ) مخفف صفحه است.
بررسي زبان و شعر و ارتباط آن ها با يكديگر
فرق اساسی بین شعر و کلام عادی، غیر از خیال انگیزی، کاری است که شاعر روی زبان انجام می دهد. این کار هر قدر هنرمندانه تر باشد، کلام نیز هنری تر و زیباتر می شود. شفیعی کدکنی معتقد است: « شعر زیبا آفرینی با زبان و گره خوردگی عاطفه و تخیّل است در زبان . »1 برای شاعر ، زبان خبر کارآیی ندارد. زبان شعر است که می تواند به او در بیان عواطف و احساسات شخصی کمک کند.
«در زبان ادبی، ساختارهای غیر متعارف وجود دارد و معمولاً هنجارهای عادی زبان رعایت نمی شود. هنگامی که مولانا می فرماید : « گوشم شنید قصّه ایمان و مست شد » و یا حافظ می سراید : « شعر خونبار من ای دوست بدان یار رسان » ما با ساختارهای غیر معمول زبان رو به رو هستیم؛ یعنی مست شدن گوش قصّه ایمان شنیده و خونباری شعر. »2
در نقد ساختاری متن، بیشتر توّجه نقّادان بر روساخت اثر است تا ژرف ساخت آن، آن ها بیشتر به دنبال آن هستند که زوایای زبانی کلام را بشناسند و نوآوری های ساختی اثر را کشف کنند، که موضوع اساسی در شعر، زبان و ساختار آن است. به همین دلیل « صورتگران روسی و ساخت گرایان فرانسوی ، که اساساً محور ادبیّت را بر شکل زبان استوار می کردند، راه را برای ورود زبان شناسی به ساحت ادبيّات گشودند.»3 رمن یاکوبسن (زبان شناس و نقّاد روسی ) معتقد است : «زبان شناسی که به نقش ادبی زبان بی توّجه باشد و ادیبی که نسبت به مسایل زبانی بی اعتنا و از روش های زبان شناختی ناآگاه باشد، هر دو به یک اندازه و آشکارا با زمان خود سازگارند.»
دکتر حق شناس اگر چه زبان را از ادبيّات جدا می داند، ولی این دو را با یکدیگر می سنجد. بیشتر توّجه او ، بر مفهوم «ادبیّت » اثر است و معتقد است که : «اگر چه زبان و ادبيّات هر دو موضوعی یگانه دارند که همانا هستی یا جهان است، چون زبان در محدوده یک نظام با جهان هستی بر می خورد ، حال آن که ادبيّات ضرورتاً در محدوده دو نظام: یکی زبان و دیگری نظام ادبيّات »6 . با جهان هستی برخورد می کند. به همین دلیل دکتر حق شناس، زبان و ادبيّات را دو موضوع جدا از هم می داند ، و عقیده دارد که «برخورد زبانی با جهان هستی، اولاً برونگرایانه است، ثانیاً بر بنیاد منطق استوار است، ثالثاً با هنجار زبان و نظام قواعد آن هم راستا و دمساز است.... در برخورد زبانی با هستی، عنصر خیال و روند ابداع زیر سلطه و نیز در خدمت حس و اندیشه و آزمون اند، ولی برخورد ادبی اب هستی، بر عکس ، اولاً درون گرایانه است، ثانیاً گرایش به منطق گریزی دارد، و ثالثاً میل به پرهیز از هنجار زبان و فراتر رفتن از قواعد آن دارد... در این شیوه برخورد، حس و اندیشه و آزمون زیر سلطه ی عنصر خیال روند ابداع اند. »7
دکتر شفیعی کدکنی و دکتر حق شناس از رابطه میان زبان و شعر، هر کدام دیدی خاص به موضوع دارند. » دکتر شفیعی کدکنی که نگرش ادبی به شعر دارد، طرف زبانی آن را برجسته تر می داند و دکتر حق شناس که به عنوان یک زبان شناس به موضوع می نگرد، نظر به هر دو طرف آن ها دارد» 8.
|
|
|
|
|
|
شعر زبان زبان شعر
شفیعی کدکنی حق شناس
زبان و شعر با هم دو سویه دارند، در شناخت و دریافت معانی کلام موضوع «زبان شناختی » اثر می تواند به ما کمک کند. « روشن است که فرآیند تحلیل زبان شناختی تغییری در متن به وجود نمی آورد. موشکافی صرف در یک متن آن را برجسته و متمایز می کند، سبب درخشیدنش می شود، امّا نمی تواند آن را به چیز دیگری بدل کند. کنش تأویل متن به معنای پرداختن دقیق به متن ، و در نتیجه به معنای آشکار ساختن همه ی چیزهای درون متن است»9. با این دید زبان شناختی می توان زیبایی های ساختار کلام را نشان داده چون نهایت هدف بررسی زبان شناختی این است که «چرا و چگونه متن آن معنایی را داراست که دارد، این کار هم مستلزم تجزیه و تحلیل است و هم مستلزم تاویل»9.
در بررسی زبان شعر نکته دیگر این است که زبان از ترکیب و همنشینی واژه ها در یک ساختار منظم به وجود می آید، و وجه اشتراک میان زبان گفتار و خبر، با زبان شعر در چگونگی بیان این است که در هر دو «واژه » به عنوان عنصر اصلی می باشد، و آن چه مرز میان این دو نوع بیان است، شکل برخورد با واژه ها و نیز کارکرد و برخورد واژه ها با یکدیگر است ، زیرا اگر میان واژه ها برخورد نباشد، شعر به وجود نمی آید. شعر از زبان فراتر رفته ، قواعد آن را در هم می ریزد، میان واژگان جابه جایی پیش می آید و این ، یعنی برخورد واژه ها »11.
در بررسی زبان شناختی، سعی شود تا این «برخورد واژه ها » و کارکرد آن ها در کلام، مورد بررسی قرار گیرد و چگونگی زیبایی آفرینی آن ها نیز مشخص شود. شاعران با توجه به زبان و کارکرد آن سعی می کنند تصاویری از زبان بیافرینند که برجسته و زیبا باشد. آن ها برای بیان عواطف شخصی و تصویر آفرینی از زبانی، غیر از زبان گفتار مردم سخن می گویند، و در زبان دگرگونی به وجود می آورند. مثلاً در زبان عادی وخبر ، ما هرگز ترکیباتی چون «ناز و تنعم خزان» ، « قدم باد بهار» ، «شانه ی بهار » و «مرد مردستان » را به کار نمی بریم، ولی حافظ و سلمان هراتی و اخوان ثالث به دنبال زبانی شاعرانه و هنرمندانه هستند، هنجارگریزی می کنند و ترکیباتی بدیع و خاص خلق می نمایند.
آن همه ناز تنعّم که خزان می فرمود عاقبت در قدم باد بهار آخر شد
(ص .51 ، حافظ )
گم بود در عمیق زمین شانه ی بهار بی تو ولی زمینه پیدا شدن نداشت
(ص .204 ، سلمان هراتی )
تهمتن گرد سجستانی / کوه کوهان ، مرد مردستان / رستم دستان .
(ص . 188 ، اخوان ثالث)
هنجار گریزی به عنوان دیدی نو برای نگرش به ادبيّات و شعر، از مهم ترین مسایل قابل توّجه در شعر نو است. حوزه ی هنجار گریزی بسیار گسترده است و به نظر نگارنده بعضی از موضوعاتی که به تازگی در کتاب های بدیعی وارد شده ، مانند جابه جایی صفت ، متناقض نما، حسّ آمیزی ، تشخیص و ... گونه هایی از هنجار گریزی به شمار می رود. که هنجار گریزی را در اشعار شاعران گذشته نیز می توان مورد بررسی قرار داد.
کورش صفوی هنجارگریزی را به هشت دسته طبقه بندی کرده : هنجار گریزی واژگانی ،نحوی ، آوایی ، نوشتاری ، معنایی ، گوشیی ، سبکی و زمانی.12 در این مقاله نگارنده هنجارگریزی آوایی ، واژگانی در اشعار کتاب زبان و ادبيّات فارسی (عمومی ) دوره پیش دانشگاهی را بررسی می کند. کسی که با کلام و شعر و نثر سرو کار دارد بهتر است که شعر شاعران را از نظر هنجار گریزی در این طبقات هشت گانه بشناسد و کلام ادبی شاعران گذشته را با شاعران معاصر بررسی کند و به تفاوت ها و شباهت های آن پی ببرد تا به زیبایی که در زبان شعر وجود دارد پی ببرد و از آن لذّت احساس می کند. و با این بینش آگاهانه به کلاس برود و حضوری فعّال و پر ثمر داشته باشد.
1- هنجار گریزی آوایی
شاعر در این شیوه، از قواعد آوایی واژه ها دوری می کند و تلفّظ واژه را با تغییر مصّوت یا حذف صامت و مصّوت ، از شکل آشنا و هنجار آن دور می کند. در این روش ، نقش و دخالت وزن آشکار می شود.
که مارانت را مغز فرزند من همی داد باید به هر انجمن
(ص. 25، فردوسی )
بر ژرف دهانت سخت بندی بر بسته سپهر دیو پر فند
( ص. 91 ، ملک الشعرای بهار)
1-2- تشدید مخفّف :
ملکا ذکر توگویم که تو پاکیّ و خدایی نروم جز به همان ره که توأم راه نمایی
همه غیبی تو بدانی، همه عیبی تو بپوشی همه بیشی تو بکاهی، همه کمّی تو فزایی
(ص . 8 ، سنایی )
صبح امیّد که بد معتکف پرده ی غیب گو برون آی که کار شب تار آخر شد
( ص . 52، حافظ )
وز برق تنوره ات بتابد ز البرز اشعّه تا به الوند
( ص. 92، بهار )
کان کمند شصت خمّ خویش بگشاید
(ص . 194، اخوان ثالث)
1-3- حذف کسره ی اضافه در کلمات مختوم به های غیر ملفوظ:
گفت : « نزدیک است والی را سرای ، آن جا شویم » گفت:« والی از کجا در خانه ی خمّار نیست؟»
(ص 81 ، پروین اعتصامی)
1-4- حذف صامت یا مصوّت
مانند کاربرد پادشا، بد، جوبارها ، زمی، بفکن، و بتر به جای پادشاه، بود، جویبارها، زمین ، بیفکن، و بدتر:
نباشم بدین محضر اندر گوا نه هرگز بر اندیشم از پادشا
( ص . 25 ، فردوسی )
صبح امیّد که بد معتکف پرده ی غیب گو برون آی که کار شب تار آخر شد
( ص . 52 ، حافظ )
به خون خود آغشته و رفته اند چه گل های رنگین به جوبارها
( ص . 65 ، علامه طباطبائی )
سوسن کافور بوی، گلبن گوهر فروش زمی ز اردیبهشت گشته بهشت برین
( ص . 87 ، منوچهری )
بفکن ز پی این اساس تزویر بگسل ز پی این نژاد و پیوند
( ص . 92، بهار )
او / از تن خود – بس بتر از رخش - / بی خبر بود و نبودش اعتنا با خویش
( ص . 190، اخوان ثالث)
2- هنجار گریزی واژگانی :
این گونه از هنجار گریزی بر اساس آفرینش واژه ی جدید با استفاده از دو شیوه ی «مخالفت با قیاس» و «غرابت استعمال » است.
مخالفت با ساخت قیاسی واژه را می توان در صفت، قید و .... نشان داد. غرابت استعمال که می توان آن را آشنایی زدایی در حیطه زبان نامید نقطه ی مقابل مخالفت باقیاس است. این شیوه در کلمات مرکب کاربرد دارد.
تو شاهی و گر اژدها پیکری بیاید بدین داستان داوری
گران مایه فرزند اوپیش اوی از ایوان برون شد خروشان به کوی
خروشید کای پایمران دیو بریده دل از ترس کیهان خدیو
( ص . 25 و 24 ، فردوسی )
همان به کزین زشت کردار ، دل بشویم کنم چاره دل گسل
بدان گاه سوگند پرمایه شاه چنین بود آیین و این بود راه
( ص . 31 ، فرودسی )
2-2- ترکیب ها :
تکبیره الاحرام علف ، قد قامت موج، نازک آرای تن ساق گلی ، شکند خراب، اقبال کله گوشه ی گل، نخوت باد دی و شوکت خار و نادان ده مرده گوی
من نمازم را پی تکبیره الاحرام علف می خوانم
پی « قد قامت » موج
(ص . 197 ، سهراب سپهری )
نیست یک دم شکند خواب به چشم کس و لیک ....
ناز آرای تن ساق گلی
که به جانش کشتم
(ص . 181 و 180 ، نیما)
شکر ایزد که به اقبال کله گوشه ی گل نخوت باد دی و شوکت خار آخر شد
( ص . 52 ، حافظ )
حذر کن ز نادان ده مرده گوی چو دانا یک گوی و پرورده گوی
( ص. 75، سعدی )
2-3 فعل
شاعر در عرصه ی کاربرد ناآَشنای افعال (غرابت استعمال ) ، کاربرد آَشنای فعلی را برای جمله ای خاص، با کاربرد فعلی ناآشنا تغییر می دهد و از این طریق زبان خود را برجسته می کند. در این شیوه ترکیب و ساخت واژه ی جدید مطرح نیست ، بلکه سخن از کاربرد آشنا زدای فعلی برای جمله است.
می تراود مهتاب / می درخشد شب تاب .... / خواب در چشم ترم می شکند
(ص . 181 و 180 ، نیما )
در شعر بالا تراویدن برای مهتاب، درخشیدن برای شب تاب و شکستن خواب در چشم کاربرد ندارد.
سورت سرمای دی بیدادها می کرد.
( ص . 184 ، اخوان ثالث )
فعل بيداد كردن براي سورت سرماي دي كاربرد ندارد.
من نمازم را وقتي مي خوانم كه اذانش را باد گفته باشد سر گل دسته سرو
(ص . 197 ، سهراب سپهري )
فدر فعل اذان گفتن برای باد کاربرد نا آشنا و غریب است. این نوع کاربردهای فعلی بیشتر در اشعار شاعران معاصر دیده می شود ولی در شعر شاعران گذشته هم می توان این گونه کاربردهای نا آشنای فعلی را پیدا کرد. مانند بیت زیر از رودکی :
ای بخارا ، شاد باش و دیرزی میر، زی تو شادمان آید همی13
اگر چه کاربرد فعلی شاد بودن و دیر زندگی کردن برای بخارا، کاربردی ساده است ولی ناآشناست. یا بیت زیرا از بیدل دهلوی :
می رود صبح و اشارت می کند کاین گلستان خنده واری بیش نیست
( ص . 55 )
کاربرد فعل رفتن و اشاره کردن برای صبح، کاربردی غریب و ساده است.
نتیجه گیری :
برای بررسی ساختار زبان شعر باید به کار کرد زبان توجه کنیم و در چگونگی به کار گیری واژه ها دقّت نماییم. و نیز ببینیم که در آن شعر برخورد واژه ها با هم چگونه است. در زبان خبری، کلام شکل متعارف و معمولی خود را حفظ می کند و هدف از آن ارتباط با دیگران و رساندن خبر است ولی در زبان شعر، فرم کلام غیرمتعارف است و هدف از آن بیان عواطف و احساسات شخصی با تصاویر خیالی است. در پایان پیشنهاد می شود که معلّمان ادبيّات ، اشعار شاعران گذشته و معاصر را از نظر طبقات هشت گانه هنجار گریزی بررسی کنند تا به زبان شعر شناخت بیشتر پیدا کنند و به زیبایی آثار ادبی پی ببرند.
پا نوشت :
1- شفیعی کدکنی، محمد رضا، موسیقی شعر، نشر آگاه ، چاپ سوم ، تهران ، 1370 ، ص . 3 .
2- وحیدیان کامیار ، تقی، بدیع از دیدگاه زیبایی شناسی ، نشر دوستان ، چاپ اوّل ، تهران 1371 ، ص. 2 و 3.
3- علوی مقدم، مهیار، نظریه های ادبی معاصر، انتشارات سمت، چاپ اوّل ، تهران ، 1377، ص . 70.
4-6-8-9-10 – مهاجر ، مهران و نبوی، محمد ، به سوی زبان شناسی ، نشر مرکز، چاپ اوّل ، تهران ، 1376 ، ص . 3 ، 93 ، 98، 77، 79 .
5- رولان بارت ، درجه صفر نوشتار ، ترجمه شیرین دقیقیان ، نشر هرمس، چاپ اوّل ، تهران ، 1378، ص 39.
7- حق شناس، علی محمد، مقالات ادبی و زبان شناختی ، نشر نیلوفر ، چاپ اوّل ، تهران ، 1370، ص. 13 و 14
11- حقوقی ،محمد، شعر و شاعران ، چاپ اوّل ، انتشارات نگاه، تهران ، 1368 ، ص . 342 و 341 .
12- صفوی ، کوروش ، از زبان شناسی به ادبيّات (جلد اوّل : نظم) ، چاپ اوّل ، نشر چشمه، تهران ، 1373 ، ص 470 و 54 .
13- ادبيّات فارسی رشته علوم انسانی پیش دانشگاهی ، شرکت چاپ و نشر ایران، چاپ اوّل ، 1374 ، ص. 22
منابع و مآخذ
1-حق شناس، محمد علی مقالات ادبی و زبان شناختی، نشر نیلوفر ، چاپ اوّل ، تهران ، 1370
2- حقوقی ، محمد ، شعرو شاعران ، چاپ اوّل ، انتشارات نگاه، تهران ، 1368
3- رولان بارت، درجه صفر نوشتار، ترجمه شیرین دقیقیان ، نشر هرمس، چاپ اوّل، تهران ، 1378
4- شفیعی کدکنی، محمد رضا ، موسیقی شعر، نشر آگاه ، چاپ سوم ، تهران ، 1370
5- صفوی ، کوروش، از زبان شناسی به ادبيّات (جلد اوّل : نظم )، چاپ اوّل ، نشر چشمه، تهران ،1373
6-علوی مقدم، مهیار، نظریه های ادبی معاصر (صورتگرایی و ساختار گرایی) ، انتشارات سمت، چاپ اوّل، تهران ، 1377
7- مهاجر، مهران و نبوی ، محمد، به سوی زبان شناسی، نشر مرکز ، چاپ اوّل ، تهران 1376
8- وحیدیان کامیار، تقی، بدیع از دیدگاه زیبا شناسی ، نشر دوستان ، چاپ اوّل ، تهران ، 1379 .
طاهر فرزانه کوزانی
