پاسخ خودآزمايي هاي زبان فارسي (1)

خودآزمايي درس اول( زبان ) صفحه 5 و 6

1- فرا گيري زبان بر اساس توانايي بالقوه ي انسان وبه تدريج و به طور طبيعي انجام مي گيرد؛ به همين دليل ، به نظر مي رسد كه استفاده از آن آسان است . همان طور كه كودك راه رفتن را با همه ي دشواري اش ،به طور ناخود آگاه فرا مي گيرد .

2-  شناخت زبان به دليل پيچيدگي ، گستردگي و … دشوار است ؛ همان طور كه شناخت زندگي يا شناخت فكر و ذهن انسان دشوار به نظر مي رسد ؛ زبان ، نمود ذهن پيچيده ي انسان است . دليل ديگر اين است كه ما مي پنداريم چون طرز استفاده از زبان را مي دانيم ، پس خود آن را هم مي شناسيم و سعي در شناخت زبان را اغلب بيهوده مي دانيم ؛ مثلاُ  اكثر ما رانندگي مي كنيم . اما در هنگام رانندگي از تك تك عملياتي كه انجام مي دهيم تا اتومبيل را سالم به مقصد برسانيم ، آگاهي نداريم . البته پيچيدگي دانش زباني از اين هم فراتر است و حتي هنوز براي زبان شناسان چگونگي فرا گيري اين زبان پيچيده توسط كودك در كوتاه ترين زمان ممكن – كه البته در مقايسه با دانش فرا گرفته كوتاه مي نمايد ـ  يكي از شگفتي هاست .

3-ديو ، سيمرغ ، هما ، پري دريايي ، ققنوس .

4- كيوي ، موبايل ( تلفن همراه ) ، كامپيوتر ( رايانه ) .

5-خير ، همان طور كه به سادگي راه مي رويم امِا فرايند راه رفتن ـ چگونگي حفظ تعادل و فرمان هاي مغز ، را نمي شناسبم ، از زبان نيز استفاده مي كنيم . حال آن كه شناخت زبان موضوعي متفاوت است .

6-زبان ، نظام، ارتباط، پيام رساني ، انسان .

7- نامه مي نويسيم ، كتاب مي خوانيم ، فيلم مي بينيم ، سخنراني مي كنيم و…

خود آزمايي درس دوم (جمله ) صفحه 11 و 12

1-                                                                 جمله

                          نهاد                                                                            گزاره

                   علماي بزرگ                                                    دائم در لشكرگاه رفت و آمد داشتند .

                   غزالي                                                              از برخورد با آن ها بهره ها يافت .

                                                                                         با بعضي از آن ها مناظره مي نمود .

                                                                                         شايد از بسياري از آن ها استفاده مي كرد.

            اين آشنايي با علماي مختلف                                    نام و آوازه ي او را بلند مي كرد .

                 خواجه نظام الملك                                             وي راهرروز بيش تردرخوراحترام ونواخت مي يافت.

2 – سعدي وحافظ. . .              

- شاهنامه . . .

- كاوه ي دادخواه . . .

- شناسه . . .

- نهاد. . ..

- مغولان . . .                                                   

3 - گلستان سعدي ، يكي از آثار بزرگ زبان فارسي است .

- برادر بزرگم ،فريدون ، به مسافرت رفت .

- مولانا جلال الدين اثر ارزشمند مثنوي معنوي را خلق كرد .

-  دانشگاه ، محل تعليم و تربيت است .

- نهاد ،يكي از دو بخش اصلي جمله است .

- پسر عموي حسن ، هر روز به كتابخانه مي رود .

4 -                                                           جمله

                      نهاد                                                                               گزاره

                عقاب ها                                                            بر ستيغ كوه آشيانه مي سازند.(ـَـً ند)

                پرندگان بلند پرواز                                             بر ستيغ كوه آشيانه مي سازند.(ـَـ ند)

                عقاب                                                                                         بر ستيغ كوه آشيانه مي سازد .(ـَـ د)

                آن ها                                                                بر ستيغ كوه آشيانه مي سازند.(ـَـ ند)

                                                                  جمله

                      نهاد                                                                           گزاره

                    پيرمرد                                                            كودكان را به خانه رساند .(ф )

                    پيرمرد                                                            كودك را به خانه رساند. (ф )

                    پيرمرد                                                             او را به خانه رساند . (ф ) 1

                      پيرمرد                                                             او را به خانه مي رساند . (ф )

                      پيرمرد                                                            او را به خانه رسانده بود . (ф )

1- اگر می رساند را ماضی استمراری بگيريم نهاد پيوسته(ф ) است و اگر مضارع اخباری به حساب آوريم شناسه (ـَـ د) خواهد بود .

                                                                 جمله

                         نهاد                                                                          گزاره

                    انسان آگاه                                                         وظيفه اش را به خوبي انجام مي دهد .(ـَـ د)

                   اعضاي جامعه                                                      وظيفه شان را به خوبي انجام مي دهند .(ـَـ ند)

                    دانش آموز                                                           وظيفه اش را به خوبي انجام مي دهد .(ـَـ د)

                   ما                                                                                             وظيفه مان را به خوبي انجام مي دهيم.(ـَـ يم)

                 همه ي اعضاي خانواده                                           وظيفه شان را به خوبي انجام مي دهند.(ـَـ ند)

                 شما                                                                                               وظيفه تان را به خوبي انجام مي دهيد . (ـَـ ايد )

5 – زبان پديده اي رازآلود و شگفت انگيز ، بسيار پيچيده وگسترده وموهبتي الهي است  كه انسان را به مقام اشرف مخلوقات رسانده است . اين پديده ي نظام مند كه انسان به راحتي و سادگي از آن استفاده مي كند .دربردارنده ي اسرار پيچيده اي است كه شناخت و توصيف آن را بسيار دشوار مي سازد .

خودآزمايي درس سوم  ( مروري بر نگارش دوره ي راهنمايي ) صفحه 15 و 16

1 – يكي بود يكي نبود . غير از خدا هيچ كس نبود .  پيرمرد خار كني بود كه هر روز به بيابان مي رفت و خار جمع مي كرد،(يا با رفتن به بيابان خار جمع می کرد )  روزی به هنگام جمع آوری خار،يك مرتبه (ناگهان) چشمش به  كوزه اي پر از اشرفي افتاد . آن را برداشت و به خانه شان رفت . هنگام شب به زنش گفت :‌اين كوزه بايد متعلق به حاكم باشد كه آن را در بيابان  مخفي كرده است پس بهتر است آن را به حاكم تحويل دهم(بر گردانم) . حاكم حتماً‌پاداش خوبي به من مي دهد . زن كه ساده دلي  شوهرش را ديد ، نيمه شب اشرفي ها را برداشت و به جاي آن ها كلوخ ريخت . فردا صبح زود ، خاركن به جاي رفتن  به صحرا به قصر حاكم رفت. وقتي به قصر رسيد متوجه نبود اشرفي ها شد(متوجه شد اشرفی ها نيست ) ‌امّا راه برگشت هم نداشت . با تـرس ولرز پيش حاكم رفت  و گفت : من  خاركن پيـری هـستم و يك گـاو دارم و شيـرش را با اين كلوخ ها وزن مي كنـم و بـه مـردم

 مي فروشم ، براي اين كه مطمئن شوم كم فروشي نمي كنم ،‌مي خواستم كلوخ هايم را با وزنه ي دربار آزمايش كنم(بسنجم) تا از درستي وزن آن ها خيالم راحت شود (آسوده خاطر شوم ).

حاكم كه درست كاری پيرمرد را ديد ، او را تشويق كرد ويك مشت اشرفي به او داد . پيرمرد خوشحال و شادم به خانه برگشت .

تفاوت دو نوشته : هيشكي _←هيچ كس / يه _←  يك /  مي رف _←  مي رفت /  بيابون_←  بيابان / وختي_←  وقتي / 

داش _←  داشت / خارا رو _←  خارها را / يهو _← يك مرتبه ( ناگهان) /  چشش _←  چشمش /  او نو_←  آن را  /

خون شون_← خانه شان /  بايس _←  بايد / قايمش كرده _←  مخفي كرده است  / هر روز مي رفت بيابون _←  هر روز به بيابان مي رفت  ./

2 – الف ) نقش مطبوعات در اطلاع رساني چيست ؟

        ب ) وظايف مطبوعات در برابر ملت ودولت را بيان كنيد .

        پ ) مطبوعات چه تأثيري بر رفتارهاي فردي و اجتماعي دارد؟

       ت  ) مطبوعات چه تأثيري بر حركت هاي عمومي و سياسي دارد ؟

       ث ) نقش مطبوعات را در رشد و تعالي فرهنگي جامعه بيان كنيد .

3 -  تكليف دانش آموزان است .

4         - الف ) هيزم شكن به جنگل مي رود :                                           جمله

                                                                            نهاد                                                گزاره

                                                                       هيزم شكن                                به جنگل مي رود

     ب ) زبان يكي از جنبه هاي راز آميز وجود انسان است :                    جمله

                                                                             نهاد                                                            گزاره

                                                                         زبـــان                                  يكي از جنبه هاي رازآميز وجود انسان است .

5 – خانم سعيدي كارشناس (ليسانسيه ی ) زبان و ادبيات فارسي است . وي درباره ي ديوان پروين اعتصامي شاعر مشهور ايران چنين گفت :

« ما مدينه ي فاضله اي از ارزش هاي اخلاقي را در ديوان پروين مي بينيم . »

                                                                             3

خودآزمايي درس چهارم  ( جمله واجزاي آن ) صفحه 20 و 21

1 – قدر وقت را بدانيم : جمله اي سه جزئي با مفعول كه نهاد آن صفر است ( گزاره ي اين جمله دو جزء دارد : مفعول + فعل )

                                                                       جمله

                              نهاد                                                                      گزاره

                                                                                          مفعول                            فعل

                                                                                       قدر وقت را                      بدانيم

مدير آموزشگاه ما را نشناخت . ( جمله اي سه جزئي با مفعول ) گزاره ي اين جمله دو جزء دارد : مفعول +  فعل .

                                                                     جمله

                        نهاد                       گزاره

                                         مفعول                            فعل

            مدير آموزشگاه          ما را                  نشنــاخت 

تجربه هاي بسياري از سفر برگرفتيم . ( جمله ي چهار جزئي با مفعول و متمم ) گزاره ي اين جمله سه جزء دارد : مفعول + متمم + فعل .

ا
                                                                    جمله

                      نهاد                             گزاره

                                                                                  مفعول                      متمم               فعل

                                                                 تجربه هاي بسياري                  از سفر       بر گرفتيم  

متصدي موزه جواني بود سي ساله . ( سه جزئي با مسند ) گزاره ي اين جمله دو جزء‌ دارد : مسند + فعل

                                           جمله

                    نهاد                             گزاره  

                                                              مسند                                    فعل

            متصدي موزه                                            جواني سي ساله                                   بود

زنــدگي چيست ؟  ( چه است ؟ )  (سه جزئي با مسند ) . گزاره ي اين جمله دو جزء دارد : مسند + فعل .

                                                     جمله

               نهاد                                      گزاره

                                    مسند              فعل

            زندگي                         چــه                      است؟

كودكان ،‌ داوطلب فروش نشريه ي «نسيم شمال» مي شدند . ( سه جزئي با مسند) . گزاره ي اين جمله دو جزء‌ دارد:

مسنــد + فــعل .

                                          جمله

             نهاد                                                              گزاره

                                  مسند                                                        فعــل

          كودكان                                                           داوطلب فروش نشريه ي نسيم شمال           مي شدند

پيام تبريكي به معلم خود بنويسيد . ( چهار جزئي با مفعول ومتمم ) گزاره ي اين جمله سه جزء دارد : مفعول + متمم + فــعل  .

                  جمله

      نهاد                                             گزاره

                                    مفعول      متمم              فـــعل

                                                         پيام تبريكي        به معلم خود        بنويسيد 

مرغان دريايي پريده بودند . ( دو جزئي ) . گزاره ي اين جمله يك جزء دارد : فـــعل

                                         جمله

             نهاد                             گـزاره

                                        فــــعل

       مرغان دريايي                               پريده بودند

2 – مي نشيند               او مي نشيند . ( فعل ناگذر ، جمله ي دو جزئي )

                                           جمله

            نهاد                                                  گزاره

                                                                     فعــل

             او                                                 مي نشينــد

  شكست              شيشه شكست ( دو جزئي )                              علي شيشه را شكست . ( سه جزئي مفعولي )

                    جمله                                                                                                 جمله

    نهاد                       گزاره                                                                      نهاد                         گزاره

                                   فعل                                                                                           مفعول                 فعل

    شيشه                  شكست                                               علي               شيشه را             شكست

مي بيــند                بچه ها هم ديگر را مي بينند . ( سه جزئي مفعولي )

                                           جمله

                      نهاد                                        گزاره

                                            مفعول                           فعــل

                    بچه ها                            همديگر را              مي بينند 

 مي دوخت             مادر لباس ها را مي دوخت  . ( سه جزئي مفعولي )

                                    جمله

                                     نهاد                    گزاره

                                                مفعول                    فعل

                              مادر               لباس ها را           مي دوخت

3 – تكليف دانش آموز است

4 – سؤال ،‌ مسائل ، مبدأ ، لؤلؤ ، نئون ، پروتئين .

خود آزمايي درس پنجم  ( ويرايش ) صفحه 24 و 25

1-     بند اول : از«ما درزندگي روزانه با نزديكان ، دوستان و …تا خارج مي سازد . »

بند دوم : از«شما خود درزندگي بارها نياز به نوشتن را …. تا پاسخ مي دهد .»

بندسوم : از« ممكن است گفته شود كه بي سوادان … تا عينك سودآور آنان مي شوند.»

الف ) كاربرد «ويرگول» ميان چند كلمه كه بيانگر اسناد واحدي مي باشند و در حقيقت ،‌ مي توان آن را با واو عطف برابر دانست ؛ مانند : 1- ما در زندگي روزانه با نزديكان ، دوستان ، هم شاگردان ، معلمان و كسان ديگر به زبان پيام هايي را رد و بدل مي كنيم .(در کتاب به غلط بين هم شاگردان و معلمان « و » گذاشته شده است .)  2- حذف نوشته ها از زندگی يعنی حذف همه ی مکاتبات ، همه ی مطبوعات ، همه ی کتاب ها ، همه ی آگهی ها ، همه ی اسناد حقوقی و بازرگانی و خلاصه همه ی آن چيز هايی که در حيات مادی  و معنوی ما و حتی در معاش عادی روزانه ی تنيده شده اند .  

ب) وجود « نقطه » در پايان جمله هاي خبري ؛ مثل در لحظاتی نيز با خود و در دل سخن می گوييم که همان گفتار درونی است.  

پ) كاربرد خط فاصله (-)كه در اينجا به منظور جدا كردن عبارت معترضه از جمله اصلي بوده است :1- در جهان معاصر نيز جامعه هايي بودند ـو شايد هنوز هم باشند ـ كه همان حال را داشتند و براي پيام رساني كلامي ، تنها از گفتار استفاده مي كردند . 2- اين پيام ها ـ خواه حضوري  خواه تلفني ـ شفاهي است . در اين عبارت دو طرف «خواه حضوري  خواه تلفني» چون جمله ی معترضه ی توضيحی است بايد خط فاصله گذاشت و در کتاب به غلط کاما گذاشته است .

ت) کاربرد ويرگول ميان عبارت ها يا جمله های غير مستقل که در مجموع جمله ی کاملی تشکيل می دهند : اما در عصر ما تصور اين که بدون بهره گيری از پيام های زبانی نوشتاری بتوان چرخ زندگی اجتماعی و بين المللی را گرداند ، محال است و ...

ث)  کاربرد ويرگول بين دو کلمه که ممکن است خواننده آن را با کسره ی اضافه بخواند : سطر سوم : روزگاری بود که آدميان ، تنها از راه ... و در سطر پنجم: برای پيام رسانی کلامی ، تنها از گفتار ...

ج) کاربرد ويرگول به جای مکث کوتاه :سطر اول : معلمان و کسان ديگر به زبان ، پيام هايي را ... سطر پنج : اما در عصر ما ، تصور اين که ... سطر ده : و حذف نوشته ، آنها را ... .

 2- هنگامي كه بخواهند از مزاياي صرفه جويي و پس اندازسخن گويند ، معمولا ضرب المثل « اندك اندك خيلي شود و قطره قطره سيلي » را به كار مي برند .

-          « گاندي » در حالي به وطن بازگشت ( 1917 ) كه شهرت خاص و عام يافته بود .

-           براي درست نوشتن ،بايد واژگان مناسب ( اسم ، فعل ، قيد و صفت ) را خوب بشناسيم .

-           عوامل مهم تربيت عبارتند از: خانواده ، مدرسه ، معلم ، اجتماع ، كتاب و … .

-           دكتر « محـمد معـين » با سـه زبـان زنده ي دنيا آشنـايي داشـت: عربي ، فرانسـه و انگليسي ؛ به چـهار زبان باستـاني نيز مسلط بود: پهلوي ، فارسي باستان ، اوستا و سنسكريت ؛  در دستور زبان و نيز لغت فارسي نظير نداشت . از اين جا در مي يابيم كه او چه پايگاه بلند علمي و ادبي اي داشته است !

-           چند دكّان كوچك  نانوايي ، قصابي ، عطاري ، دو قهوه خانه ، يك سلماني و … مجموعه ي  شهر را تشكيل مي داد .

3 – الف ) يكي از موارد قلاب : در نمايش نامه ها دستورهاي اجرايي را كه از جمله مطالب غير اصلي اند ، در داخل قلاب مي آورند ؛ مثلا در بخش ادبيات نمايشي از ادبيات فارسي سال اول در درس سلمان فارسي مي خوانيم :

-          معجزه اي شد كه راهزنان غارت نكرده اند ]خنده ي جمعيت [

-           آمده اي مداين چه كني ؟

-          سلمان ؛استانداري ] قهقهه ي شديد ، موزيك شاد [

ب ) از (* )درآغاز يك سطر به نشانه ي شروع سخن تازه يابراي نشان دادن كلمه يا عبارتي كه در پاورقي توضيح داده مي شود ، استفاده مي كنيم . بااين كاربرد دراغلب درس هاي ادبيات فارسي با آن سروكار داريم ؛ مانند :

           تو پور* گو پيلتن رستمي                         زدستان* سامي *و ازنيرمي *

پ ) ازعلامت پيكان براي نشان دادن نتيجه ي تركيب چندجزء يا تجزيه ي يك كلمه بهره مي گيريم ؛ مانندتعداد هجاي كلمه ي

« شادابي » _←  شا + دا + بي  .

ت )مميز: از نشانه ي مميز ياخط مورب براي جدا كردن روز ، ماه ،سال و همچنين دو مصراع يا بيت استفاده مي شود ؛ مانند  : دانش آموزان سال اول دبيرستان ، با درخواست تاريخ 2 / 7 / 1379 موافقت مي گردد .شما مي توانيد شعر «سعدي » با مطلع :«بوي گل وبانگ مرغ برخاست / هنگام نشاط وروز صحراست » را به صورت سرود اجرا كنيد .

4 -  فعاليت دانش آموزي است.

خود آزمايي درس ششم  ( شكل هاي زبان ) صفحه 33

1 - گونه ، لهجه ، گويش .

2 - «خوراك زبان » : در اين تركيب زبان نام عضوي از بدن است .

«زبان رنگ ها » : در اين تركيب زبان به صورت استعاري به كار رفته است و تعريف زبان شامل آن نمي شودو بيانگرحالت روحي ورواني است .

«زبان فارسي » : يكي از زبان هاي واقعي و انساني است و تعريف زبان شامل آن مي شود. زبان  وسيله اي براي ايجاد ارتباط و انتقال پيام است .

«زبان پـرنـدگان » «صـداي پرندگان » ، مفـهوم اســتعاري دارد ؛ چون آواهايي كه پرنـدگان – به صورت غريزي يا تقليدي – توليد مي كنند

 ويژگي هاي زبان انساني را ندارند .

3 - موجب مي شود انسان به امكانات پيچيده و گسترده اي دست پيدا كند ، به طوري كه با تعداد محدودي از آواها (واج ها ) نشانه هاي بسيار زيادي بسازد ( واژه ها ) و با اين نشانه ها بي نهايت پيام و جمله توليد كند .

4 – ويژگي هاي زايايي : همان ويژگي اي است كه انسان را قادر مي سازد ، جمله هايي بسازد كه پيش از آن نه بكار برده و نه شنيده است ؛ بنابراين به سبب ويژگي زايايي ، ما مي توانيم به كمك نظام زبان ، كه خود محدود است ، جملات نامحدود بسازيم ؛ حتي جملاتي كه از پيش وجود نداشته اند وبيش از اين از كسي نشنيده ايم . مثال :

الف )تخته سياه در حالي كه خود را به ديوار چسبانده بود، با حيرت به بچه ها نگاه مي كرد .

ب ) سر وصداي بچه ها ،‌ سر كلاس را به دوران انداخته بود .

پ ) رديف نامنظم نيمكت هاي كلاس به صف بچه هاي كلاس اول ابتدايي مي مانست .

ويژگي نا به جايي : آن ويژگي زبان است كه اهل زبان را قادر مي سازد درباره ي چيزهايي سخن بگويند كه اکنون حاضر نيستند(چه زمان گذشته و چه آينده ) يآ حتی اصلأ وجود ندارند ؛ مثال :

الف ) در آينده آب كره ي ماه با لوله كشي از طريق زمين تأمين مي شود . (مربوط به آينده )

ب  ) غارنشينان حيوانات را براي گوشت وپوستشان شكار مي كردند . (مربوط به گذشته )

5         – تكليف دانش آموزان است .

6 – زبان شكل هاي بسيار متنوعي به خود مي گيرد.  در زبان هاي انساني صداهاي بي معني با هم تركيب مي شوند

                                                                       جمله  

                           نهاد                                                                                    گزاره                                                                          

                         زبـان                                                                                   شكل هاي بسيار متنوعي به به خود مي گيرند.               

                        صداهاي بي معني                                                                  در زبان هاي انساني با هم تركيب مي شوند.

                       دومين ويژگي زبان انساني                                                      زايايي فوق العاده ي آن است .     

                       هر زبان در عين يگانه بودن                                                     شكل هاي گوناگوني به خود مي گيرد .

                      مهم ترين ويژگي زبان انسان                                                  دوساختي بودن آن است .

                      سومين ويژگي زبان انسان                                                       نابه جايي است .

درس هفتم  ( چرا املا مي نويسيم ؟ ) خودآزمايي ندارد .

 خودآزمايي درس هشتم ( ويژگي هاي فعل  1 )    صفحه  43

1 – ديدن و پذيرفتن :

2-دوم شخص مفرد : ( دو مصدر ديدن و پذيرفتن )

3-سوم شخص جمع : (دو مصدر ديدن و پذيرفتن )

4 – نشسته است ، مي نگريست ، نمي پذيرد . مي رود ؛ مصدر ، بن ماضي  ، بن مضارع و صفت مفعولي بسازيد .

5 – مي نويسد ، مي رود ، بروند ، خواهيم آمد ، مي آيند ، خواهند شنيد .

         در فعل هايي كه با ستاره مشخص شده اند ، شناسه ي «ـًـ د » به ф)) تبديل شده است .

6-  تكليف دانش آموز است .

7-  الف ) با واج هاي / ك ، ــِـ ،ت،ا، ب ، ر ،‌ ا ، د ، و ، س ،‌ ت ، د ، ا ، ر ، ــَـ ، م / 1- نشانه هاي ( واژه هاي ) «كتاب» ، « را » ، « دوست » ،

« دارم » را مي سازيم ؛ 2 – با اين واژه ها جمله ي « كتاب را دوست دارم » مي سازيم .

 ب ) 1 – با تركيب واج هاي / ش ، ــِ ، ع ، ر / واژه ي « شعر » را مي سازيم . 2 – با تركيب واژه هاي « شعر » ، « آفرينش » ، « زيبايي » و

« است » جمله ي « شعر ، آفرينش زيبايي است » مي سازيم .

پ )  1- با تركيت واج هاي / ء ، ــِ ، ن ، س ،‌ا ،‌ن / واژه ي « انسان » را مي سازيم .2- با تركيب واژه هاي « انسان » «  تلاشگر» و « است » جمله ي « انسان ، تلاشگر است » مي سازيم .

8 – تهيه ي لباس ، تعيين قيمت ،‌ تحقيق وبررسي ، اعماق دريا ،‌نامه ي مزبور ، راجع به درس ، تشكر و سپاسگزاري ،وهله ي اول ، ملوك گذشته .